Thông tin Chính phủ trân trọng giới thiệu toàn văn phát biểu của đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước:

"Thưa các đồng chí lãnh đạo, nguyên lãnh đạo Đảng, Nhà nước, Quốc hội, Chính phủ, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, lãnh đạo các cấp ủy đảng, lãnh đạo các ban, bộ, ngành Trung ương và các địa phương,

Thưa toàn thể các đồng chí dự hội nghị.

Sau một buổi sáng làm việc khẩn trương, nghiêm túc, dân chủ và trách nhiệm, Hội nghị đã hoàn thành toàn bộ nội dung chương trình đề ra. Các ý kiến phát biểu rất phong phú, sâu sắc, thẳng thắn, cần nghiên cứu, tiếp thu, hoàn thiện tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị và mô hình chính quyền 3 cấp trong giai đoạn tới.

Chúng ta thống nhất cao và khẳng định: Chủ trương đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị tinh gọn, hoạt động hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả là hoàn toàn đúng đắn, cần thiết và có ý nghĩa chiến lược đối với sự phát triển đất nước. Đây là cuộc cải cách có phạm vi rất rộng, rất khó, rất quyết liệt, tác động đến hầu hết các cơ quan, các cán bộ, công chức, người lao động trong hệ thống chính trị, từ Trung ương đến cơ sở. Sau một năm, chúng ta đã đi qua giai đoạn sắp xếp tổ chức ban đầu. Nhiệm vụ tiếp theo là chuyển trọng tâm sang nâng cao chất lượng vận hành, năng lực phục vụ và năng lực kiến tạo phát triển của bộ máy mới.

Những kết quả nổi bật đã được thể hiện trong báo cáo khá đầy đủ và chi tiết. Tôi nêu khái quát 5 kết quả lớn như sau:

Thứ nhất, bộ máy của hệ thống chính trị từ Trung ương đến địa phương đã được sắp xếp, kiện toàn theo hướng tinh gọn hơn, đồng bộ hơn. Nhiều đầu mối, tầng nấc trung gian được cắt giảm, chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan từng bước được rà soát, điều chỉnh và làm rõ hơn. Việc tổ chức lại các cơ quan Đảng, cơ quan hành pháp, cơ quan dân cử, MTTQ, các tổ chức chính trị - xã hội, các đơn vị sự nghiệp công lập đã được triển khai với quyết tâm chính trị cao, cơ bản bảo đảm tiến độ, yêu cầu đề ra.

Thứ hai, việc hoàn thiện thể chế pháp luật, phân cấp, phân quyền, phân định thẩm quyền, cải cách thủ tục hành chính và môi trường kinh doanh, chuyển đổi số và xây dựng cơ sở dữ liệu đã được đẩy mạnh. Nhiều cơ chế mới, quy trình mới, phương thức giao việc, đánh giá kết quả và giám sát mới đang được hình thành.

Thứ ba, việc vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp bước đầu ổn định. Các hoạt động quản lý nhà nước, cung ứng dịch vụ công, giải quyết thủ tục hành chính, bảo đảm an sinh xã hội, quốc phòng, an ninh, hoạt động của các cơ quan tư pháp, và trật tự, an toàn xã hội cơ bản được duy trì liên tục, không để xảy ra khoảng trống trong quản lý. Cấp tỉnh, cấp xã từng bước thích ứng với chức năng, nhiệm vụ và phương thức vận hành mới.

Thứ tư, công tác lãnh đạo, chỉ đạo và tổ chức thực hiện có nhiều đổi mới. Cấp ủy, chính quyền, cơ quan, đơn vị đã chủ động ban hành quy chế làm việc, quy trình phối hợp, giao ban, phân công trách nhiệm, hỗ trợ cơ sở, giải quyết những vấn đề phát sinh. Công tác sắp xếp, bố trí, đánh giá cán bộ có nhiều đổi mới, chú trọng năng lực, trình độ gắn với vị trí việc làm; quản trị gắn với dữ liệu, tiến độ và kết quả công việc.

Thứ năm, công tác tuyên truyền, quán triệt, giáo dục chính trị, tư tưởng và vận động tạo đồng thuận xã hội được triển khai khá bài bản. Đội ngũ công chức, viên chức, người lao động ảnh hưởng do sắp xếp bộ máy, nhìn chung, tư tưởng ổn định, cán bộ chấp hành sự phân công của tổ chức, Nhân dân đồng thuận và ủng hộ chủ trương lớn của Đảng.

Thay mặt lãnh đạo Đảng và Nhà nước, tôi ghi nhận, biểu dương và đánh giá cao nỗ lực của các cơ quan Đảng, cơ quan nhà nước, Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức chính trị - xã hội, các bộ, ngành, địa phương, lực lượng vũ trang và đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức, người lao động trong cả nước. Trong điều kiện công việc rất lớn, thời gian rất gấp, yêu cầu rất cao, các đồng chí đã thể hiện tinh thần trách nhiệm, sự tận tâm, ý thức tổ chức kỷ luật và quyết tâm vượt khó rất đáng trân trọng.

Tuy nhiên, chúng ta không được chủ quan, thỏa mãn. Kết quả đạt được mới là bước đầu. Cuộc cải cách này còn nhiều việc phải tiếp tục thực hiện với quyết tâm cao hơn, cách làm khoa học hơn và tinh thần đổi mới mạnh mẽ hơn.

Hội nghị đã thống nhất nhận diện một số hạn chế, vướng mắc lớn cần tập trung khắc phục. Ở đây tôi chỉ tóm tắt 07 vấn đề lớn:

Thứ nhất, thể chế liên quan đến tổ chức bộ máy, chức năng, nhiệm vụ, phân cấp, phân quyền, phân định thẩm quyền, cơ chế vận hành mới ở một số lĩnh vực chưa thật sự đồng bộ. Có nơi nhiệm vụ đã được giao nhưng hướng dẫn chưa kịp thời, có nơi thẩm quyền đã được phân cấp nhưng nguồn lực, nhân lực, công cụ quản lý chưa đi cùng.

Thứ hai, thể chế pháp luật hiện hành còn chưa đồng bộ, thống nhất, nhiều quy định còn chưa rõ ràng, nhất là pháp luật liên quan đến hoạt động của chính quyền địa phương trong một số lĩnh vực như khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo; pháp luật về đất đai, tài nguyên, khoáng sản, tài nguyên rừng, pháp luật về tài chính, ngân sách,… Chức năng, nhiệm vụ, cơ chế phối hợp giữa một số cơ quan trong hệ thống chính trị chưa thật sự rõ ràng, đồng bộ; nhiều trường hợp thẩm quyền chưa tương xứng với nguồn lực được giao và điều kiện thực thi; một số mô hình tổ chức và vận hành sau sắp xếp còn đang trong quá trình hoàn thiện.

Thứ ba, năng lực thực thi ở cơ sở, nhất là cấp xã, chưa theo kịp yêu cầu mới. Khối lượng công việc chuyển xuống cơ sở rất lớn, trong khi cán bộ chuyên sâu về đất đai, quy hoạch, xây dựng, tài chính, đầu tư, công nghệ thông tin, thanh tra, quản lý đô thị, các lĩnh vực phức tạp khác còn thiếu. Nhiều cán bộ phải kiêm nhiệm nhiều việc, chịu áp lực lớn và đối mặt với rủi ro công vụ. (theo đánh giá chỉ có 53% cán bộ cấp tỉnh, 30% cán bộ cấp xã đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ).

Thứ tư, định mức biên chế, tổ chức bộ máy và cơ chế phân bổ nguồn lực ở một số nơi còn mang tính bình quân, chưa phản ánh đầy đủ sự khác biệt rất lớn về quy mô dân số, diện tích, tính chất đô thị, điều kiện miền núi, biên giới, hải đảo, mức độ phát triển và khối lượng công việc thực tế.

Thứ năm, hạ tầng viễn thông, công nghệ thông tin, hạ tầng số còn hạn chế; việc chuyển đổi số còn chậm và chưa thật sự đồng bộ. Dữ liệu chuyên ngành còn phân tán; một số hệ thống phần mềm chưa liên thông, chưa ổn định (trung tâm dữ liệu quốc gia mới kết nối 5/12 cơ sở dữ liệu chiến lược và 60/104 cơ sở dữ liệu chuyên ngành hay cả nước có 106 triệu thửa đất nhưng chỉ có 23,5 triệu thửa đạt tiêu chí "đúng, đủ, sạch, sống", dữ liệu đất đai chưa được chuẩn hóa thì quản lý dựa trên dữ liệu sẽ rất khó khăn); cán bộ cơ sở phải sử dụng nhiều hệ thống, nhiều phần mềm khác nhau, làm giảm hiệu quả vận hành, tăng áp lực xử lý công việc.

Thứ sáu, việc xử lý tài sản công dôi dư, bố trí trụ sở làm việc, chỉnh lý và số hóa hồ sơ, tài liệu lưu trữ còn chậm ở nhiều nơi. Đây vừa là vấn đề trước mắt cần giải quyết, vừa là nguồn lực rất lớn cần được khai thác hiệu quả cho phát triển.

Thứ bảy, sau khi không còn cấp huyện, yêu cầu đổi mới phương thức lãnh đạo, chỉ đạo, kiểm tra, giám sát giữa cấp tỉnh với cấp cơ sở đặt ra nhiều vấn đề mới. Nếu không đổi mới mạnh mẽ phương thức chỉ đạo, dễ dẫn đến hai nguy cơ: Hoặc cấp trên không nắm chắc cơ sở, hoặc cấp dưới lại phải xin ý kiến quá nhiều, làm giảm tính chủ động, sáng tạo và trách nhiệm.

Từ những kết quả, hạn chế và yêu cầu thực tiễn đặt ra, tôi đề nghị giai đoạn tới, trọng tâm là nâng cao chất lượng vận hành của mô hình mới, cần tập trung thực hiện tốt 10 nhiệm vụ trọng tâm.

Thứ nhất, tiếp tục hoàn thiện đồng bộ thể chế về pháp luật và tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị. Phải tiếp tục rà soát, hoàn thiện đồng bộ pháp luật tất cả các lĩnh vực, và văn bản hướng dẫn thi hành, bảo đảm thống nhất, rõ ràng, minh bạch, thuận lợi cho tổ chức thực hiện ở cả 3 cấp chính quyền (không để tình trạng luật này thông mà luật kia lại nghẽn). Việc sửa luật phải xuất phát từ điểm nghẽn thực tế. Các cơ quan Trung ương, Chính phủ, các bộ, ngành và địa phương phải tiếp tục rà soát toàn diện các quy định, quy chế, quy trình liên quan đến tổ chức, chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền và quan hệ phối hợp giữa các cơ quan trong hệ thống chính trị. Không để chồng chéo, trùng lắp, khoảng trống hoặc tình trạng nhiều cơ quan cùng tham gia nhưng không rõ cơ quan nào chịu trách nhiệm cuối cùng.

Thứ hai, tiếp tục đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng đối với hệ thống chính trị và xã hội. Cấp ủy phải lãnh đạo bằng định hướng chiến lược, bằng thể chế, bằng công tác cán bộ, bằng kiểm tra, giám sát, đánh giá kết quả. Phải bảo đảm sự lãnh đạo toàn diện của Đảng, nhưng không làm thay, không buông lỏng, không can thiệp hành chính không cần thiết vào chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan nhà nước, MTTQ và các tổ chức chính trị - xã hội. Tiếp tục đổi mới nội dung, phương thức hoạt động tổ chức Đảng ở cơ sở, nâng cao chất lượng sinh hoạt chi bộ, xây dựng tổ chức cơ sở đảng thực sự là hạt nhân chính trị, trung tâm đoàn kết, quy tụ, phát huy sức mạnh cán bộ, đảng viên và Nhân dân.

Thứ ba, hoàn thiện mô hình tổ chức và cơ chế vận hành của chính quyền địa phương 2 cấp. Cấp tỉnh tập trung vai trò chiến lược, quy hoạch, điều phối, phân bổ nguồn lực, tổ chức không gian phát triển, kiểm tra, giám sát và liên kết vùng. Cấp xã phải được tổ chức như tuyến đầu của quản trị công: Tiếp nhận, xử lý và phản hồi kịp thời nhu cầu của người dân, doanh nghiệp; đồng thời phát hiện sớm các vấn đề về an sinh, trật tự, đất đai, xây dựng, môi trường, dịch vụ công và các rủi ro phát sinh tại địa bàn. Tiếp tục rà soát tổ chức bộ máy, biên chế, cơ chế phân bổ nguồn lực phù hợp quy mô dân số, diện tích, mức độ đô thị hóa, đặc điểm vùng miền và khối lượng công việc, không áp dụng cào bằng. Nghiên cứu mô hình đơn vị hành chính đô thị hạt nhân trong tỉnh, thành phố, có thẩm quyền và công cụ phù hợp để điều phối hạ tầng, dịch vụ công, không gian kinh tế trọng điểm, liên kết vùng và hình thành các cực tăng trưởng mới.

Thứ tư, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với bảo đảm nguồn lực và kiểm soát quyền lực. Đây là yêu cầu rất quan trọng. Phân cấp, phân quyền phải thực chất, phải bảo đảm cấp được giao nhiệm vụ có đủ thẩm quyền, nhân lực, kinh phí, công cụ quản lý để thực hiện. Khắc phục tình trạng giao việc xuống dưới nhưng không giao đủ điều kiện cần thiết. Phân cấp không phải là chuyển gánh nặng xuống cấp dưới mà là chuyển thẩm quyền, nguồn lực, dữ liệu, công cụ thực thi và trách nhiệm một cách rõ ràng, minh bạch, có kiểm soát. Đồng thời, phải tăng cường kiểm tra, giám sát, thanh tra, kiểm toán, công khai, minh bạch, trách nhiệm giải trình.

Thứ năm, xây dựng đội ngũ cán bộ đáp ứng yêu cầu của mô hình mới. Đây là nhiệm vụ then chốt của then chốt. Coi năng lực thực thi của cấp xã là thước đo kiểm định thành công của mô hình mới. Khẩn trương hoàn thiện vị trí việc làm, đánh giá năng lực, sở trường, kinh nghiệm của cán bộ để bố trí đúng người, đúng việc. Tăng cường cán bộ có năng lực, chuyên môn sâu về cơ sở, nhất là lĩnh vực đất đai, xây dựng, quy hoạch, đầu tư, tài chính, công nghệ thông tin, thanh tra, tư pháp, giáo dục, y tế, quản lý đô thị, v.v… Xây dựng chương trình đào tạo, bồi dưỡng cán bộ cấp xã, luân chuyển, tổ công tác hỗ trợ chuyên môn, hướng dẫn trực tiếp tại cơ sở. Đồng thời, có chính sách tiền lương, phụ cấp, điều kiện làm việc và cơ chế khuyến khích phù hợp để cán bộ yên tâm công tác, nhất là địa bàn khó khăn, miền núi, biên giới, hải đảo.

Thứ sáu, nâng cao chất lượng hạ tầng viễn thông, công nghệ thông tin, hạ tầng số; đẩy mạnh chuyển đổi số trong toàn hệ thống chính trị. Phải coi dữ liệu là tài sản, là nguồn lực, là nền tảng của quản trị hiện đại. Khẩn trương chuẩn hóa, tích hợp, chia sẻ, khai thác dữ liệu, khắc phục tình trạng phần mềm cục bộ, dữ liệu phân tán, cán bộ phải thao tác trên quá nhiều hệ thống. Chuyển đổi số trong mô hình mới là thiết kế lại phương thức điều hành, từ dữ liệu gốc và hồ sơ công việc đến quy trình liên thông, bảng điều hành theo thời gian thực và cơ chế giám sát trách nhiệm. Chuyển đổi số phải nâng cao hiệu suất công việc, giải quyết thủ tục nhanh hơn, chính xác hơn, chi phí thấp hơn, thiết thực hơn với người dân, doanh nghiệp. Phải giảm tối đa việc yêu cầu người dân, doanh nghiệp kê khai lặp lại những thông tin Nhà nước đã có.

Thứ bảy, phát huy mạnh mẽ hơn vai trò của MTTQ và các tổ chức chính trị - xã hội. Sau sắp xếp, MTTQ và các đoàn thể phải thực sự đổi mới nội dung, phương thức hoạt động, tập trung về cơ sở, cần có cơ chế tiếp nhận, tổng hợp và phản hồi thường xuyên ý kiến của người dân, doanh nghiệp về chất lượng phục vụ của bộ máy mới, coi đây là một kênh giám sát xã hội quan trọng đối với hiệu quả vận hành của chính quyền cơ sở, tăng cường đồng thuận xã hội và khối đại đoàn kết toàn dân tộc.

Thứ tám, xử lý hiệu quả tài sản công, trụ sở và hồ sơ, tài liệu sau sắp xếp. Phải coi đây là nhiệm vụ vừa cấp bách, vừa lâu dài. Khẩn trương hoàn thiện phương án xử lý từng cơ sở nhà, đất, tài sản công dôi dư. Tài sản còn sử dụng được phải được tận dụng hiệu quả. Tài sản không còn phù hợp cần chuyển đổi công năng, điều chuyển hoặc xử lý minh bạch, đúng quy định; ưu tiên phục vụ giáo dục, y tế, văn hóa, thể thao, an sinh xã hội và các nhu cầu thiết thực của cộng đồng. Đối với hồ sơ, tài liệu, phải có kế hoạch bảo quản, số hóa và khai thác phù hợp; tuyệt đối không để thất lạc, hư hỏng, lãng phí hoặc ảnh hưởng đến quyền lợi chính đáng của tổ chức, người dân và doanh nghiệp.

Thứ chín, đổi mới mạnh mẽ công tác kiểm tra, giám sát và phương thức chỉ đạo, điều hành. Phải tăng cường nắm tình hình từ cơ sở, kết hợp kiểm tra trực tiếp với giám sát dựa trên dữ liệu, phát hiện sớm, xử lý sớm các vấn đề, không để những khó khăn nhỏ tích tụ thành những vấn đề lớn. Cần xây dựng bộ chỉ số theo dõi vận hành mô hình mới, bao gồm thời gian xử lý thủ tục hành chính, tỉ lệ hồ sơ đúng hạn, mức độ hài lòng của người dân và doanh nghiệp, tỉ lệ công việc cấp xã phải xin ý kiến cấp trên, số lượng vụ việc phát sinh được phát hiện sớm và xử lý sớm. Có cơ chế bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung khi đã làm đúng thẩm quyền, đúng quy trình, công khai, minh bạch, có căn cứ chuyên môn và không vụ lợi. Đồng thời xử lý nghiêm hành vi lợi dụng đổi mới để vi phạm pháp luật, trục lợi hoặc né tránh trách nhiệm.

Thứ mười, đối với các lĩnh vực liên ngành còn giao thoa, cần khẩn trương rà soát, điều chỉnh chức năng, nhiệm vụ theo nguyên tắc: Một việc phải có một cơ quan chủ trì, một đầu mối chịu trách nhiệm chính; một nguồn dữ liệu dùng chung; một quy trình phối hợp liên thông; đồng thời có cơ chế kiểm tra, giám sát và quy trách nhiệm rõ ràng. Trước mắt, phải tập trung hoàn thiện phương án phân định trách nhiệm, xử lý dứt điểm các quy định chồng chéo, mâu thuẫn hoặc chưa đồng bộ, bảo đảm kế thừa, ổn định, liên tục, không để khoảng trống trong quản lý nhà nước, nhất là ở các lĩnh vực liên quan trực tiếp đến an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội và đời sống Nhân dân.

Chúng ta tiếp tục đổi mới, hoàn thiện công tác đánh giá cán bộ, phát hiện, đào tạo, bồi dưỡng, trọng dụng người có năng lực nổi trội; trên cơ sở kết quả đánh giá, thực hiện nguyên tắc cán bộ có vào, có ra, có lên, có xuống; xây dựng đội ngũ cán bộ đáp ứng yêu cầu quản trị mới, đề cao trách nhiệm người đứng đầu, tăng cường cán bộ cho địa bàn khó khăn, lĩnh vực trọng yếu, quyết tâm thực hiện các mục tiêu đã đề ra.

Các đồng chí thân mến,

Cuộc cải cách tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị là công việc rất lớn, rất khó và phải được tiến hành kiên trì, bài bản, khoa học. Không thể nóng vội, chủ quan, song cũng không thể dừng lại hoặc chần chừ trước những bất cập được thực tiễn chỉ ra.

Tôi đề nghị các cơ quan có liên quan khẩn trương tiếp thu đầy đủ ý kiến của Hội nghị, hoàn thiện báo cáo, dự thảo kết luận và chương trình hành động. Mỗi nhiệm vụ phải rõ nội dung, rõ cơ quan chủ trì, rõ cơ quan phối hợp, rõ thời hạn, rõ nguồn lực, rõ trách nhiệm. Đồng thời, phải rõ chỉ số đánh giá kết quả, rõ cơ chế theo dõi tiến độ và rõ chế độ báo cáo định kỳ để kịp thời tháo gỡ vướng mắc phát sinh. Những việc thuộc thẩm quyền của Trung ương phải được nghiên cứu, quyết định kịp thời. Những việc thuộc trách nhiệm của Chính phủ, các bộ, ngành và địa phương phải được triển khai ngay, không để ách tắc, không để kéo dài, không để cơ sở phải chờ đợi. Những công việc đã được phân cấp cho cấp xã phải được hướng dẫn kịp thời, cụ thể, không để cơ sở phải chờ đợi, lúng túng trong tổ chức thực hiện.

Tinh thần nhất quán là: Tổ chức mới phải tạo ra năng lực mới, cơ chế phân cấp- phân quyền mới phải song hành với trách nhiệm mới, dữ liệu mới phải tạo ra phương thức quản trị mới, và bộ máy mới phải đem lại chất lượng phục vụ mới cho người dân và doanh nghiệp. Tôi tin tưởng rằng mô hình tổ chức tổng thể của hệ thống chính trị, mô hình chính quyền 3 cấp sẽ tiếp tục được hoàn thiện, vận hành hiệu quả, góp phần xây dựng nền quản trị quốc gia hiện đại, liêm chính, kiến tạo và phục vụ nhân dân.

Chúc các đồng chí sức khỏe, tiếp tục phát huy tinh thần trách nhiệm, đoàn kết, đổi mới, quyết tâm đưa chủ trương cải cách tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị đi vào chiều sâu, thực chất và hiệu quả hơn nữa.

Xin trân trọng cảm ơn các đồng chí!".

Theo Văn kiện Đại hội XIV của Đảng, có thể xác định 5 phương diện của “Chuẩn mực con người Việt Nam”, gồm: 

✔️Chuẩn mực về tư tưởng - lý tưởng - bản lĩnh chính trị: Con người ấy phải có lý tưởng độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội, có đạo đức cách mạng: Cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư, yêu thương con người và sống có trách nhiệm với cộng đồng.

✔️Chuẩn mực về đạo đức - nhân cách - lối sống: Xây dựng con người Việt Nam toàn diện lấy đạo đức làm cốt lõi, trong đó lòng yêu nước là chuẩn mực để cống hiến và phát triển đất nước. Đồng thời, tinh thần đoàn kết, ý chí tự cường gắn liền với khát vọng tự do, hạnh phúc là sức mạnh giúp dân tộc giữ vững bản sắc trong bối cảnh toàn cầu hóa. Cuối cùng, đạo “Hiếu” cùng lối sống cần cù, trọng tình nghĩa và ham học hỏi tạo nên nền tảng vững chắc để con người Việt Nam không ngừng vươn lên.

✔️ Chuẩn mực về tri thức, năng lực và tinh thần sáng tạo: Người Việt Nam hiện đại cần được trang bị năng lực tư duy logic, phản biện và sáng tạo; kỹ năng số, ngoại ngữ và hội nhập văn hóa; tinh thần dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm; tính chuyên nghiệp và đạo đức nghề nghiệp trong lao động. 

✔️ Chuẩn mực về tinh thần công dân và trách nhiệm xã hội: Công dân Việt Nam thời đại mới phải gắn liền với năng lực hành động và trách nhiệm xã hội, được thể hiện qua sự tôn trọng và tuân thủ pháp luật, sống kỷ luật và có tinh thần công dân; tham gia hoạt động cộng đồng, bảo vệ môi trường, giữ gìn trật tự xã hội; đóng góp trí tuệ, vật chất, tinh thần cho sự phát triển chung.

✔️ Chuẩn mực về thể lực và khả năng làm chủ cơ thể: Trong bối cảnh hội nhập quốc tế và cách mạng công nghiệp 4.0, thể lực và chiều cao không chỉ là biểu hiện của sức khỏe cá nhân, mà còn là yếu tố cấu thành năng lực lao động, trí tuệ và sáng tạo của con người Việt Nam hiện đại.

Các chuẩn mực nói trên không tồn tại riêng rẽ mà liên kết hữu cơ trong một hệ giá trị thống nhất. Khi 5 phương diện này được vun bồi đồng bộ, con người Việt Nam sẽ hình thành nhân cách toàn diện: Vừa có lý tưởng cao đẹp, vừa sáng về trí tuệ, vừa cao về đạo đức, vừa mạnh về hành động.

#994B

Tác giả: GIA HƯNG

Nếu tin giả là những lời nói dối được tạo ra có chủ đích, còn “một nửa sự thật” là những thông tin bị cắt xén, bóp méo khỏi bối cảnh ban đầu, thì vẫn còn một câu hỏi quan trọng cần được giải đáp: Vì sao con người lại dễ dàng tin vào những thông tin ấy? Câu trả lời không chỉ nằm ở những người tạo ra thông tin sai lệch, mà còn nằm trong chính cách bộ não con người tiếp nhận và xử lý thông tin.

Không phải ai tin thông tin sai lệch cũng thiếu hiểu biết

Nhiều người vẫn cho rằng chỉ những người thiếu kiến thức hoặc nhẹ dạ cả tin mới bị ảnh hưởng bởi thông tin sai lệch. Tuy nhiên, các nghiên cứu về tâm lý học nhận thức cho thấy điều ngược lại. Con người không phải những cỗ máy xử lý thông tin hoàn toàn khách quan. Khi tiếp nhận một thông tin mới, mỗi cá nhân thường đánh giá nó dựa trên cảm xúc, kinh nghiệm, niềm tin và những nhận thức đã hình thành từ trước. Điều đó khiến ngay cả những người có trình độ cũng có thể đưa ra những nhận định sai lầm. Trong môi trường số hiện nay, thông tin sai lệch cũng ngày càng được xây dựng tinh vi hơn. Chúng không còn là những câu chuyện vô lý dễ bị phát hiện mà thường được pha trộn giữa dữ kiện có thật, suy diễn chủ quan và các thủ pháp dẫn dắt cảm xúc. Chính vì vậy, vấn đề không nằm ở việc ai thông minh hơn ai, mà nằm ở việc, liệu người tiếp nhận thông tin có đủ tỉnh táo để nhận ra những cơ chế tác động đang diễn ra phía sau những nội dung mình đọc, xem và chia sẻ hay không.

Con người thường tin điều mình muốn tin

Một trong những đặc điểm phổ biến nhất của con người là xu hướng tìm kiếm và tin tưởng những thông tin phù hợp với quan điểm, suy nghĩ sẵn có của bản thân. Trong tâm lý học, hiện tượng này được gọi là “thiên kiến xác nhận” (confirmation bias).

Khi một thông tin xuất hiện và trùng khớp với suy nghĩ, niềm tin hoặc định kiến đã có từ trước, bộ não thường có xu hướng chấp nhận nó dễ dàng hơn. Ngược lại, những thông tin trái với quan điểm cá nhân thường bị nghi ngờ hoặc bác bỏ ngay từ đầu.

Chẳng hạn, một người vốn có cái nhìn tiêu cực về một lĩnh vực nào đó sẽ dễ tin vào những thông tin phản ánh mặt tiêu cực của lĩnh vực ấy. Một người đã có thiện cảm với một cá nhân hoặc tổ chức nào đó cũng dễ bỏ qua những thông tin bất lợi liên quan đến đối tượng mình yêu thích. Điều này lý giải vì sao cùng một sự kiện nhưng những người khác nhau có thể tiếp nhận và diễn giải theo những cách hoàn toàn khác nhau. Nhiều khi, điều con người tìm kiếm không hẳn là sự thật mà là sự xác nhận cho những gì mình đã tin.

Khi cảm xúc nhanh hơn lý trí

Nếu lý trí cần thời gian để suy nghĩ thì cảm xúc lại phản ứng gần như tức thì, đó là lý do những thông tin gây sốc, phẫn nộ, lo lắng hoặc thương cảm thường lan truyền nhanh hơn nhiều so với các thông tin trung tính. Chỉ cần đọc một tiêu đề mang tính kích động, người dùng có thể lập tức bày tỏ cảm xúc hoặc chia sẻ cho người khác mà chưa kịp kiểm chứng. Trên thực tế, không ít tin đồn liên quan đến dịch bệnh, thực phẩm, thiên tai, bắt cóc trẻ em hoặc các vụ việc gây tranh cãi đã lan truyền với tốc độ rất nhanh vì tác động mạnh vào tâm lý sợ hãi và lo lắng của cộng đồng.

Trong những thời điểm cảm xúc bị kích thích mạnh, khả năng đánh giá thông tin một cách khách quan thường suy giảm đáng kể. Người ta chia sẻ vì lo lắng, vì tức giận hoặc vì muốn cảnh báo người khác, chứ không phải vì đã xác minh được tính chính xác của thông tin. Đây chính là lý do những người phát tán thông tin sai lệch thường cố gắng tác động vào cảm xúc trước khi tác động vào lý trí. Những tác động của tâm lý đám đông và thói quen chia sẻ nhanh trong môi trường số đang trở thành mối quan tâm của nhiều tổ chức quốc tế.

Theo báo cáo Bihind the Screens do UNESCO công bố năm 2024, 62% nhà sáng tạo nội dung số được khảo sát cho biết họ không thực hiện việc kiểm chứng thông tin một cách có hệ thống trước khi chia sẻ tới công chúng; 42% thừa nhận sử dụng số lượt thích, lượt xem hoặc mức độ phổ biến của nội dung như một tiêu chí để đánh giá độ tin cậy của thông tin. Những con số này cho thấy trong môi trường mạng xã hội, sức hút và khả năng lan truyền của thông tin đôi khi đang được đặt cao hơn tính xác thực của thông tin. Không ít người chia sẻ một nội dung vì thấy nó đang được quan tâm hoặc được nhiều người hưởng ứng, thay vì dành thời gian kiểm chứng độ chính xác của thông tin đó.

Mối nguy từ thông tin sai lệch cũng đang được nhìn nhận ở quy mô toàn cầu. Báo cáo Rủi ro Toàn cầu năm 2025 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) tiếp tục xếp thông tin sai lệch và thông tin xuyên tạc vào nhóm những rủi ro ngắn hạn nghiêm trọng nhất đối với thế giới. Theo đánh giá của báo cáo, loại rủi ro này có thể làm xói mòn niềm tin xã hội, gia tăng chia rẽ và gây khó khăn cho quá trình ra quyết định của cộng đồng cũng như các quốc gia.

Nói cách khác, trong nhiều trường hợp, sự lan truyền của thông tin sai lệch không chỉ xuất phát từ công nghệ hay thuật toán, mà còn đến từ chính cách con người tiếp nhận và chia sẻ thông tin trên môi trường số.

Hiệu ứng đám đông trên không gian mạng

Tâm lý đám đông là một trong những đặc điểm phổ biến của con người. Khi thấy nhiều người cùng tin vào một thông tin, con người thường có xu hướng giảm bớt sự hoài nghi và dễ chấp nhận thông tin đó hơn.

Trên mạng xã hội, xu hướng này càng trở nên rõ rệt.

Khi nhìn thấy một bài viết có hàng chục nghìn lượt thích, hàng nghìn bình luận hoặc được chia sẻ rộng rãi, nhiều người mặc nhiên cho rằng nội dung đó đáng tin cậy. Số lượng tương tác vô tình được xem như một thước đo của sự thật.

Tuy nhiên, mức độ lan truyền không đồng nghĩa với độ chính xác. Thực tế tại Việt Nam cũng đã ghi nhận nhiều trường hợp thông tin chưa được kiểm chứng gây tác động đáng kể đến đời sống kinh tế - xã hội. Có thời điểm, các tin đồn liên quan đến hoạt động của một số ngân hàng đã khiến nhiều khách hàng lo lắng, đổ xô đi xác minh thông tin hoặc thực hiện các giao dịch bất thường. Mặc dù cơ quan chức năng và các tổ chức liên quan nhanh chóng lên tiếng bác bỏ, nhưng những phản ứng ban đầu của đám đông cho thấy chỉ một thông tin thiếu kiểm chứng cũng có thể tác động mạnh đến tâm lý xã hội.

Trong lĩnh vực lừa đảo trực tuyến, các đối tượng xấu cũng thường tận dụng hiệu ứng đám đông để tạo cảm giác tin cậy hoặc cấp bách. Nhiều vụ lừa đảo thành công không phải vì thủ đoạn quá tinh vi, mà vì nạn nhân nhìn thấy quá nhiều người khác đã tương tác hoặc tin vào thông tin đó.

Khi tâm lý con người trở thành mục tiêu khai thác

Những đặc điểm tâm lý như thiên kiến xác nhận, hiệu ứng đám đông hay xu hướng phản ứng theo cảm xúc không chỉ là hiện tượng tự nhiên trong đời sống xã hội. Trên không gian mạng, chúng còn trở thành mục tiêu khai thác của nhiều chủ thể khác nhau.

Một số cá nhân hoặc tổ chức khai thác các cơ chế này để thu hút lượt xem, lượt tương tác và doanh thu quảng cáo. Những tiêu đề giật gân, những thông tin gây sốc hoặc những nội dung được thiết kế nhằm kích thích tranh cãi thường dễ thu hút sự chú ý hơn các thông tin khách quan và cân bằng.

Trong lĩnh vực tội phạm mạng, các đối tượng lừa đảo cũng tận dụng tâm lý đám đông, sự tò mò hoặc nỗi lo sợ của người dùng để phát tán các thông tin giả mạo cơ quan nhà nước, ngân hàng hoặc doanh nghiệp nhằm chiếm đoạt tài sản.

Đáng chú ý hơn, các thế lực thù địch, phản động và phần tử cơ hội chính trị cũng thường lợi dụng những đặc điểm tâm lý này để tác động đến nhận thức xã hội. Thay vì đưa ra những thông tin hoàn toàn bịa đặt dễ bị phát hiện, các đối tượng thường khai thác những vấn đề có thật, những hạn chế hoặc khó khăn đang tồn tại trong đời sống xã hội rồi cắt xén, thổi phồng hoặc diễn giải theo hướng tiêu cực.

Mục tiêu của họ không đơn thuần là làm cho công chúng tin vào một thông tin cụ thể. Điều họ hướng tới là tạo ra tâm lý hoài nghi, làm suy giảm niềm tin xã hội và từng bước dẫn dắt nhận thức theo những hướng có lợi cho mục đích của mình.

Khi đó, cuộc cạnh tranh trên không gian mạng không còn đơn thuần là cuộc cạnh tranh giữa các nguồn thông tin. Sâu xa hơn, đó là cuộc cạnh tranh nhằm giành lấy sự chú ý, niềm tin và nhận thức của con người.

Xây dựng “miễn dịch nhận thức” trong thời đại số

 Nếu tin giả được ví như một loại “virus” trên không gian mạng thì mỗi người dùng internet cũng cần xây dựng cho mình một hệ miễn dịch trước những thông tin độc hại ấy. Cũng giống như cơ thể cần vaccine để nhận diện và chống lại mầm bệnh, con người cần trang bị khả năng phản biện, kiểm chứng và đánh giá thông tin để không bị dẫn dắt bởi tin giả, tin đồn hoặc những “nửa sự thật”. Nhiều chuyên gia gọi đó là “miễn dịch nhận thức” - khả năng tự bảo vệ mình trước những tác động tiêu cực của môi trường thông tin số.

Trong bối cảnh thông tin bùng nổ hiện nay, khả năng tự bảo vệ mình trước các thông tin sai lệch đã trở thành một kỹ năng công dân quan trọng. Điều đó bắt đầu từ những thói quen rất đơn giản: Đọc toàn bộ nội dung thay vì chỉ đọc tiêu đề; kiểm tra nguồn tin trước khi chia sẻ; so sánh thông tin từ nhiều nguồn khác nhau; cảnh giác với những nội dung đánh mạnh vào cảm xúc; và luôn sẵn sàng xem xét những góc nhìn khác với quan điểm của bản thân.

Quan trọng hơn, mỗi người cần học cách chậm lại trước khi đưa ra kết luận.

Trong một thế giới mà thông tin được truyền đi chỉ trong vài giây, sự thận trọng đôi khi trở thành hàng rào bảo vệ hiệu quả nhất trước những nỗ lực dẫn dắt và thao túng.

Bên cạnh đó, báo chí chính thống tiếp tục giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc cung cấp, định hướng thông tin chính xác, kiểm chứng các tin đồn và giúp công chúng tiếp cận sự việc trong bối cảnh đầy đủ. Các cơ quan quản lý, nền tảng công nghệ và mỗi người dân đều có trách nhiệm góp phần xây dựng một môi trường thông tin lành mạnh, minh bạch và đáng tin cậy hơn.

Không chỉ là cuộc chiến chống tin giả

Tin giả và những “nửa sự thật” chắc chắn vẫn là những thách thức lớn của thời đại số. Tuy nhiên, điều đáng lo ngại hơn là khả năng con người bị dẫn dắt mà không nhận ra mình đang bị dẫn dắt. Bởi vậy, cuộc chiến bảo vệ sự thật không chỉ là cuộc chiến chống lại những người tạo ra thông tin sai lệch. Đó còn là cuộc chiến chống lại sự vội vàng, cảm tính và những định kiến tồn tại trong chính mỗi chúng ta.

Trong thời đại số, không ai có thể tránh hoàn toàn việc tiếp xúc với tin giả hay thông tin sai lệch, cũng như không ai có thể sống trong một môi trường hoàn toàn không có mầm bệnh. Điều quan trọng là mỗi người cần xây dựng cho mình một “hệ miễn dịch nhận thức” đủ mạnh để nhận diện, sàng lọc và đề kháng trước những thông tin độc hại. Khi biết kiểm chứng trước khi tin, suy nghĩ trước khi chia sẻ và giữ được sự tỉnh táo giữa dòng chảy thông tin khổng lồ, mỗi công dân số sẽ trở thành một “lá chắn” quan trọng góp phần bảo vệ sự thật trên không gian mạng.

Đó cũng chính là “liều vaccine” hiệu quả nhất để bảo vệ bản thân và bảo vệ sự thật trong kỷ nguyên số.

Báo QĐND

Ảnh minh họa:qdnd.vn 

#HSV